Maj
17
Ochrona przed kleszczami

Kleszcze są pasożytami będącymi wektorem wielu chorobotwórczych wirusów, bakterii i pierwotniaków, stanowiąc zagrożenie zarówno dla człowieka, jak i dla zwierząt. Pasożyty te należą do rodziny pajęczaków żywiących się krwią kręgowców. W Polsce, a także w całej Europie powszechnie spotykanym gatunkiem jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), mniej liczny jest kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus) oraz kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). Kleszcze bytują na obszarach o średnim poziomie wilgotności, przede wszystkim w lasach mieszanych, liściastych, na obrzeżach lasów i na łąkach w pobliżu lasów. Naturalnym siedliskiem kleszczy są obszary przejściowe między różnymi typami roślinności, takie jak brzegi lasów, polany czy obszary nad rzekami i stawami. Kleszcze stanowią szczególne zagrożenie w okresie od wiosny do jesieni, a rozprzestrzenianiu się kleszczy sprzyjają wilgotne lato i łagodna zima.

Cykl życiowy i miejsca występowania

Cykl życiowy kleszczy trwa zazwyczaj 2 lata oraz obejmuje przeobrażenie. Kleszcz wykluwa się z jaj jako larwa o długości ułamka milimetra, po czym poszukuje żywiciela, który umożliwi mu dalszy rozwój i przeobrażenie się w postać nimfy. Niedojrzałe postacie kleszczy bytują w trawie oraz w niskich krzakach. Larwy i nimfy kleszczy żerują na małych ssakach owadożernych i gryzoniach, nimfy pasożytują także na większych ssakach, m.in. na sarnach, jeleniach, królikach i zającach. Ostatecznie kleszcz osiąga długość ciała od jednego do kilku milimetrów. Charakterystyczne jest kilkukrotne zwiększenie wielkości ciała przez kleszcza po posileniu się krwią. Dorosłe kleszcze występują przede wszystkim na krzewach, na wysokości dochodzącej nawet do 3 metrów. Żywicielami kleszczy dorosłych są liczne zwierzęta – psy, lisy, króliki, zające, łosie, jelenie, żubry, bydło, owce, kozy, dziki czy ptaki. Człowiek odwiedzając miejsca żerowania kleszczy jest żywicielem przypadkowym.

Aktywność kleszczy

Kleszcze reagują na różne czynniki stymulujące pochodzące od potencjalnego żywiciela. Mogą one zostać zwabione przez dotyk, wibracje, zapach, promieniowanie cieplne czy wzrost stężenia dwutlenku węgla. Kleszcz poszukujący żywiciela może zarówno biernie czekać na przypadkowe zbliżenie, jak i aktywnie polować przesuwając się w kierunku wyczuwanych sygnałów. Aktywność kleszczy uzależniona jest od warunków atmosferycznych. Występowanie kleszczy na danym obszarze zależne jest także od takich czynników jak temperatura, wilgotność powietrza, światło czy dostępność pokarmu. Największa aktywność kleszczy obserwowana jest w okresie od marca lub kwietnia do października lub listopada.

Choroby przenoszone przez kleszcze

Ryzyko związane z atakiem kleszcza wynika z działania drobnoustrojów chorobotwórczych, których nosicielem są te zwierzęta. Zakażenia wynikłe z ukąszenia przez kleszcze mają znaczący udział wśród chorób zakaźnych występujących w Polsce. Istotnym zagrożeniem dla zwierząt towarzyszących są takie choroby, jak: wirusowe zapalenie mózgu, borelioza, babeszjoza, anaplazmoza, erlichioza, hepatozoonoza czy bartoneloza. Ugryzienie przez kleszcze może wywołać także zakażenie mieszane, co wynika z obecności różnych drobnoustrojów w organizmie jednego kleszcza. Odnotowuje się przypadki ko-infekcji dwoma lub nawet trzema patogenami.

Najczęściej występującą chorobą przenoszoną przez kleszcze na półkuli północnej jest borelioza, wywoływana przez krętki z rodzaju Borrelia burgdorferi. Szacuje się, że rozpowszechnienie zakażonych kleszczy w Polsce waha się od 6 – 15%, zarówno na obszarach wiejskich, jak i w miastach (w parkach, skwerach). Borelioza jest zakaźną chorobą wieloukładową. Zakażenie następuje po wprowadzeniu krętków do organizmu człowieka lub psa wraz ze śliną kleszczy. Objawy choroby pojawiają się po okresie od 2 – 5 miesięcy od zakażenia. Borelioza objawia się u psów gorączką, brakiem apetytu, osowiałością i złym samopoczuciem. Charakterystycznym objawem choroby jest wystąpienie kulawizn, które mogą samoistnie ustępować a następnie nawracać po kilku tygodniach. W przebiegu choroby mogą wystąpić kłębuszkowe zapalenie nerek, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie wątroby, a także zapalenie opon mózgowych, mózgu i rdzenia. Zmiany występujące w układzie nerwowym mogą wiązać się z wystąpieniem padaczki, zmian w zachowaniu, agresji, zaburzeń czucia czy niedowładów. Rozpoznanie boreliozy jest możliwe dzięki testom serologicznym (test ELISA oraz test immunofluorescencji pośredniej).

Duże zagrożenie dla psów stanowi także babeszjoza, będącą ciężką chorobą wywoływaną przez pierwotniaki z rodziny Babesidae, która występuje na całym świecie. Pies ulega zakażeniu w trakcie pobierania krwi przez kleszcze, kiedy to do jego organizmu wprowadzone zostają inwazyjne formy pierwotniaków – sporozoity, ulegające następnie przekształceniom, w efekcie doprowadzając do destrukcji erytrocytów we krwi zwierzęcia. Klinicznym objawem zachorowania jest anemia hemolityczna. Pierwsze objawy zarażenia są niespecyficzne, u zwierząt pojawia się gorączka, apatia, spadek apetytu, tętno zwierzęcia jest przyspieszone, a częstość oddechów zwiększona. Z biegiem czasu ujawniają się kolejne objawy – bladość błon śluzowych, hemoglobinuria, niekiedy występują także wymioty lub biegunka. W zaawansowanej fazie choroby mogą wystąpić zaburzenia pracy układu moczowego objawiające się brakiem oddawania moczu czy zażółceniem błon śluzowych. Objawy mogą dotyczyć także układu nerwowego. Na zarażenie pierwotniakami najbardziej podatne są zwierzęta młode i szczenięta, u których to choroba ma także bardziej gwałtowny przebieg. Babeszjoza niejednokrotnie prowadzi do śmierci zwierzęta między innymi w wyniku wstrząsu na skutek anemii hemolitycznej lub jako następstwo zespołu wykrzepiania wewnątrznaczyniowego. Wczesne wykrycie choroby pozwala na skuteczne wyleczenie, diagnostyka babeszjozy jest jednak trudna ze względu na małą specyficzność objawów.

Ochrona przed kleszczami

Do podstawowych zasad zapobiegania chorobom transmisyjnym należy unikanie miejsc żerowania kleszczy, skrupulatne badanie powierzchni ciała zwierząt i niezwłoczne usuwanie kleszczy w przypadku ich wykrycia. Biorąc pod uwagę choroby przenoszone przez kleszcze, aby doszło do zakażenia konieczny jest wystarczająco długi kontakt kleszcza z powłoką ciała psa czy kota (w przypadku babeszjozy co najmniej 48 godzin, a dla zakażenia boreliozą nawet 72 godziny). Ochrona przed chorobami transmisyjnymi opiera się na dwóch metodach:

  • stosowanie substancji o działaniu odstraszającym pasożyty (repelentów),
  • uśmiercanie pasożytów w krótkim czasie po kontakcie z powierzchnią ciała żywiciela pokrytą odpowiednim preparatem.

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów przeciwko pchłom i kleszczom, zróżnicowanych pod względem zastosowanych substancji aktywnych jak i sposobu aplikacji. Wybierając preparat należy wziąć pod uwagę toksyczność dla zwierzęcia, bezpieczeństwo stosowania, okres działania oraz skuteczność. Preparaty te najczęściej mają postać kropli spot-on stosowanych bezpośrednio na skórę zwierzęcia lub obroży nasączonych substancjami aktywnymi, rzadziej stosowane są preparaty w formie sprayu czy szampony. Stosunkowo od niedawna dostępne są także preparaty w formie tabletek o wydłużonym działaniu; w przypadku tej formy ochrony konieczne jest jednak rozważenie, czy korzyści z zastosowania przewyższają potencjalne skutki uboczne, które mogą wystąpić po podaniu tabletki.

Substancje czynne występujące w preparatach przeciwko pchłom i kleszczom

Nazwa Sposób działania
Fipronil Fipronil i jego metabolit (suflon fipronilu) blokują transport jonów chlorkowych przez pre- i postsynaptyczne błony komórkowe owadów i roztoczy powodując niekontrolowaną aktywność ich centralnego układu nerwowego, a w efekcie ich śmierć.
Amitraza Środek roztoczobójczy, który działa jako antagonista na receptory oktopaminy roztoczy powodując pobudzenie synaps oktopaminergicznych, skutkując zmniejszeniem potrzeby odżywiania i zahamowaniem rozmnażania. Amitraza przyczynia się także do wycofywania części gębowej i odpadania kleszczy.
Imidakloprid Wykazuje skuteczność w stosunku do pcheł, związek hamuje przewodnictwo cholinergiczne u stawonogów, co skutkuje ich porażeniem i śmiercią.
Permetryna Permetryna jest syntetycznym pyretroidem, który zaburza przewodnictwo nerwowe ektopasożytów poprzez blokowanie kanałów sodowych, co prowadzi do polaryzacji komórek nerwowych, zahamowania przewodzenia impulsów oraz śmierci.
Flumetryna To syntetyczny pyretroid zaburzający prawidłowe działanie kanałów sodowych błony komórkowej neuronów, co prowadzi do hamowania repolaryzacji, porażenia i śmierci pasożytów.
Dinotefuran Oddziałuje na receptory nikotynowe acetylocholinowe w synapsach nerwowych owadów doprowadzając do śmierci w ciągu 2 godzin od kontaktu z dinotefuranem.

Pomimo szerokiego wyboru preparatów zapewnienie stuprocentowej ochrony przeciwko kleszczom i chorobom transmisyjnym nie jest możliwe. Dodatkową ochronę psów i kotów mogą zapewnić preparaty przeznaczone do uodparniania zwierząt przeciwko chorobom wektorowym w formie szczepionek. W przypadku psów dostępne są szczepionki przeciwko babeszjozie, leiszmaniozie oraz boreliozie.

 

Źródła:

Zoonozy przenoszone przez kleszcze na terenie Polski; Postępy mikrobiologii, 2010 49/3, Stanisława Tylweska-Wierzbanowska, Tomasz Chmielewski
Metody profilaktyki chorób przenoszonych przez ektopasożyty u psów i kotów; Weterynaria w Praktyce, 4/2018, Łukasz Adaszek, Łukasz Mazurek, Jerzy Ziętek, Paweł Łyp, Jacek Kutrzuba, Stanisław Winiarczyk
Borelioza u psów; Życie Weterynaryjne, 2008, 83(10); Wojciech Zygner
Babeszjoza psów – wciąż aktualny problem; Wiadomości Parazytologiczne, 2008, 5 4(2), Łukasz Adaszek, Stanisław Winiarczyk